A- A A+

Header PKN

Zondag 1 november 2020     Clemenskerk Havelte ds. Aukje Westra

Inleiding op het thema van de dienst
Kijkt u wel eens naar het programma First date?  Vrijgezellen die op zoek zijn naar een partner worden ontvangen in een restaurant. Met de camera erbij. Gastheer Sergio ontvangt hen op charmante wijze. De eerste van het te vormen stel wordt naar de bar begeleid en daar opgevangen door barman Victor. Barman Victor heeft helderblauwe ogen. Met hem wil iedereen wel een relatie, maar dat is niet de bedoeling. Barman Victor vraagt standaard aan de betreffende persoon wat die verwacht van een partner. De antwoorden: gezelligheid, met elkaar kunnen praten, humor, samen op de bank zitten, kunnen skiën of van katten houden. Wat ik nog nooit iemand heb horen zeggen is dat hij/zij een wijs persoon zoekt. Dat is ook moeilijk, lang, donkerbruin haar is nog een voorstelbare zoekfunctie. Maar wat is wijsheid? Wanneer is iemand wijs?  Kent u mensen van wie u zegt: die is wijs? We gaan op date, op zoek naar wijsheid.


Voorbereiding op de Bijbellezingen
Vandaag lezen we uit het boek Spreuken. Zoals de titel al zegt: het is een verzameling van spreuken en gezegden. Dichters uit verschillende tijden en van verschillende plaatsen hebben ze opgeschreven. Sommige spreuken zijn ontleend aan teksten uit buurlanden van Israël, zoals bijvoorbeeld Egypte. Koning Salomo, de zoon van koning David werd beschouwd als een zeer wijs man. Daarom worden veel spreuken aan hem toegeschreven. Het boek Spreuken is in de loop van de eeuwen gegroeid. In de 2e eeuw voor Christus kreeg het zijn definitieve vorm. In het boek Spreuken gaat het niet om geleerdheid die je in boeken kunt vinden, maar om praktische wijsheid. Levenskunst zouden we dat nu noemen. Wees eerlijk en betrouwbaar als je zaken doet.  Wees bescheiden, geduldig en mild als je met mensen omgaat. Wijsheid is geen doel, het is een aanmoediging, een weg die je gaat. Wijsheid is in het boek Spreuken een vrouw, Vrouwe Wijsheid. Daar tegenover staat Vrouwe Dwaasheid. We luisteren naar Anna Selderijk die leest uit Spreuken hoofdstuk 9.

Bijbellezingen
Spreuken 8: 1, 30 en 31 en Spreuken 9: 1-18    

Overweging
Onlangs zijn er twee biografieën geschreven, beide over een politicus. Ik leg ze naast elkaar. Op sommige punten lijken de hoofdpersonen op elkaar. Ze spelen allebei piano, ze houden allebei van muziek. Het zijn alle clubjesmannen. De één wordt als student lid van de jongerenafdeling van zijn partij en richt zelf ook allerlei clubjes op. De ander begint als student een leesclub en later een denktank en een politieke partij. Beide zijn het kinderen uit de middenklasse, ze hebben allebei op het gymnasium gezeten en geschiedenis gestudeerd. Maar de uitkomst is heel verschillend. Voor de één is de politiek zijn bestemming, voor de ander is het zijn laatste kans. De laatste mislukte als academicus en schrijver. Hij zat geregeld aan de grond, zonder geld en weet niet wat te doen. Zijn laatste hoop is nu de politiek. Hij richtte zijn eigen partij op. Hij kan niet goed tegen kritiek. Wanneer het partijbestuur een beslissing wil nemen waar hij het niet mee eens is, roept hij: ‘Ik ben de baas, ik ben de baas.’ ‘Of ze een dokter moeten bellen’, vraagt een aanwezige zich af. Van de ander wordt gezegd dat hij heeft geen visie, hij werkt toe naar praktische beslissingen. Hij heeft een Teflonlaag, kritiek glijdt van hem af. Ondertussen is hij inmiddels wel acht jaar onze minister president. Ik heb het over Mark Rutte. De andere is Thierry Baudet.


Het gaat mij nu even niet om de politieke standpunten van deze beide mannen, maar om de vraag: Wie van de twee vindt u het meest wijs? Zo komen we op het spoor van wat wijsheid is. Wijze mensen kunnen goed luisteren, ze zijn verstandig en houden rekening met hun eigen gevoel en dat van anderen. Ze hebben kennis, levenservaring en zijn betrouwbaar. Ze staan open voor verschillende meningen, ze kunnen omgaan met onzekerheid. Het is sowieso moeilijk om precies te zeggen wat je wijsheid precies is. Pas achteraf kijkend naar een situatie kunnen we zeggen of het wijs was of niet.


Wijsheid is iets anders dan veel geleerd hebben. Een aardig voorbeeld is schoenmaker Johannes Feenstra uit Heerenveen. Zijn oudere broer Klaas was behoorlijk anders dan hij. Hij sloeg twee keer een klas over, deed twee universitaire studies en heeft nu een hoge bestuursfunctie bij een bank. Johannes was meer een ‘doe-jongetje’. Johannes werd schoenmaker en niet zomaar één. Topschaatsers laten hun schaatsschoenen bij hem maken. Eén veteroogje op de verkeerde plek kan het verschil maken. Feenstra is goed in zijn vak, maar staat ook bekend om zijn ‘psychologische stukje.’ Als een schaatser slecht presteert, kijkt hij eerst naar het materiaal. Hij vraagt: ‘Wat is het gevoel, wat zijn de problemen?’ Terwijl hij met de knobbeltang de schoen een heel klein beetje uitrekt, voelt het weer beter voor de schaatser. Maar meestal maakt die millimeter niet het verschil, maar het gesprek over thuis en een zieke broer of moeder. Feenstra vraagt altijd verder. Hij combineert vakmanschap met menselijkheid.


In het boek Spreuken wordt Wijsheid voorgesteld als een vrouw. Ze biedt ons een maaltijd aan in het huis dat ze zelf gebouwd heeft. Het is een huis met zeven pilaren waar het leven gevierd wordt. Wijsheid is een persoon, een innemende gastvrouw. Haar tegenpool is van Vrouwe Wijsheid is Vrouwe Dwaasheid. Wijsheid slacht haar eigen vee, ze mengt haar eigen wijn, ze dekt zelf haar tafel. Ze heeft haar huis gebouwd met zeven zuilen die ze zelf uitgekapt heeft. Als we kijken naar die tijd, naar de klassieke oudheid, dan is dat getal zeven vreemd. Griekse en Romeinse tempels bestonden uit een gebouw met vier hoeken, bij iedere hoek hoorde een pilaar. Voor was de timpaan, een driehoekig bovenstuk dat gebouwd was op twee pilaren. De priesters konden er middendoor naar binnen schrijden. Maar Vrouwe Wijsheid heeft een huis met drie zuilen voor, dus met zeven pilaren in totaal. Zeven, het getal van de volheid, van de schepping in zeven dagen…? Het echte antwoord weten we niet. Maar mooi aan die drie pilaren aan de voorkant is dat je nooit precies weet welke ingang je moet nemen. Het is altijd weer kiezen.  Zo is het met wijsheid ook, je moet altijd opnieuw afwegingen maken.


Vrouwe Wijsheid wil ons zeggen: Het leven is complex, simpele oplossingen bestaan niet. Dat staat er even verderop ook. Vrouwe Wijsheid nodigt mensen uit die nog te simpel zijn. Dat zijn geen simpele zielen, maar mensen die zaken te simpel voorstellen. Vrouwe Wijsheid staat op de hoogste plek en roept. Ze heeft overzicht overziet en  nodigt die mensen uit :‘Laat versimpelingen achter je en leef.’  Ze wil samen eten en samen leren. Om wijs te worden, moet in gesprek gaan met anderen. Je moet tegen onzekerheid kunnen en na verloop van tijd de knoop door durven te hakken.


Vrouwe Dwaasheid lijkt op Vrouwe Wijsheid. Ook zij heeft een huis, ook zij bevindt op grote hoogte en roept. Maar zijn heeft zichzelf een troon gegeven, terwijl ze de simpelheid zelve. Ze verleidt mensen om van de rechte weg af te wijken.. De poort van haar huis blijkt achteraf de ingang van het dodenrijk te zijn. Het is er schimmig, je weet nooit helemaal waar je aan toe bent. Ze geeft mensen gestolen water en geroofd brood. Vrouwe Dwaasheid als iemand is die plagiaat pleegt. Ze jat teksten en opvattingen van anderen en doet voorkomen alsof het haar eigen vondsten zijn. Ze laat de opgedane kennis niet door zichzelf heengaan. Ze weet niet wat ze zélf wil en vindt en heeft geen zin om zich verder na te denken, zich verder te ontwikkelen.


In het boek Spreuken wordt Wijsheid scherp tegenover dwaasheid gezet. In werkelijkheid liggen de verhoudingen niet zo scherp. Soms zijn we wijs, soms dwaas. Meesterschoenmaker Johannes Feenstra staat altijd klaar voor zijn schaatsers, ook als hij uit eten is met zijn vrouw. Lovenswaardig. Zijn vrouw vindt het een hele eer dat hij het werk voor topschaatsers doet, maar onthult ook de andere kant: ‘Hallo jongens, wij hebben ook nog een privéleven. Probeert Johannes Feenstra zichzelf nog steeds bewijzen ten op zichte van zijn oudere broer en levert zijn gezin daarom in? Wijsheid en dwaasheid zijn met elkaar verstrengeld. Het kenmerk van een wijs persoon is, volgens het boek Spreuken daarom ook dat je tegen kritiek kunt. Als je een spotter feedback geeft, wordt hij kwaad. Een wijze doet er zijn voordeel mee. Die is bereid om zich verder te ontwikkelen.


Wat wijsheid precies is, weten we dus eigenlijk niet. Het wordt ons niet op een briefje gegeven. Het is geen antwoord dat je uit je hoofd kunt leren. Wijsheid is een aanmoediging, verbreed je blik. Wees kritisch, ook op jezelf.  ‘Wijsheid begint met ontzag voor de Heer.’ God die goed is, door alles heen. Wijsheid begint met het geloof dat de wereld goed is of dat de wereld goed te maken is. Met die blik kijkt Vrouwe Wijsheid. Als Wijsheid mensen in de arm neemt, beginnen ze hun eigen schoonheid te zien en die van de wereld. En waar chaos en lelijkheid is, maant Vrouwe Wijsheid mensen aan om er iets moois van te maken. Daar wordt je niet minder van, maar meer. Spreuken zegt: Zo vermeerderen je levensdagen. Niet dat je persé langer leeft, maar de kwaliteit van je leven neemt toe.


Bij wijze mensen denken wij vaak aan een man op leeftijd, gerijpt door het leven. Een vergadertijger die na lang wikken en wegen besluiten neemt. Maar Spreuken zegt dat Wijsheid een vrouw is, een jong en dartel ding. Ze is Gods lieveling, bron van vreugde, ze heeft plezier in de hele aarde en is blij met alle mensen. God en zij werkten samen aan de schepping van de wereld. Nog voordat er een oceaan of berg te bekennen was, stond Vrouwe Wijsheid al naast God. Ze was erbij toen hij de fundamenten van de aarde legde, wolken aan de hemelkoepel plaatste. Dat kwam zo.  

Op een dag zocht God een partner. Hij gaf zich op voor First Date. Een beetje gespannen stapte hij het restaurant binnen, maar gastheer Sergio stelde hem gerust en zei: ‘Ga maar aan de bar zitten.’ Van barman Victor kreeg Hij een drankje. Victor vroeg Hem: ‘En wat zoek je in een vrouw?’ Tsja’, zei God, ‘dat weet ik niet zo goed. Ik laat het maar een beetje gebeuren.’ Toen kwam Vrouwe Wijsheid naar binnen. God en zij hadden meteen een klik. Wat hen bond was plezier.  Ze hadden samen plezier., ze hadden plezier in mensen. Hun belangrijkste overeenkomst, ze hadden dezelfde visie, ze weten allebei heel goed wat ze willen, namelijk een wereld die mooi en goed is. Samen vormen ze een sterk duo.

Wijsheid woont in ons lichaam, in onze ogen, in onze oren. Ze hoort en ziet ons hele leven met ons mee. Waar het nacht wordt heeft ze lichtjes aangedaan. En door haar weet ik dan door te dringen tot de onvermoede schat van ons bestaan. We luisteren naar het lied van Frans Halsema Voor haar.

Tommy Wierenga, De premier en het personage, column in NRC, 24-10-2020
De maker van de perfecte schaatsschoen, interview met Johannes Feenstra, Trouw 29-10-2020
Zeven-Pilaren-van-Wijsheid-Spreuken-V.-Ds.-Jurjen-Zeilstra.pdf