A- A A+

Header PKN

Zondag 11 augustus 2019 Ds. Aukje Westra

 

Schaamte
Jaren geleden hielp ik op een avond na een vergadering met de afwas. In de keuken van de kerk waste zij af en ik droogde. ‘Zij’ was een ouderling van kaliber. Een vrouw die graag en goed sprak, behalve tijdens vergaderingen. Met de handen in het sop vertelde ze dat ze alleen maar MULO gedaan, terwijl bijna alle anderen kerkleden minstens op de universiteit hadden gezeten. Ze voelde zich de mindere, was bang om fouten te maken en hield zich daarom stil tijdens vergaderingen. Ik probeerde haar gerust te stellen: “Maar dat hoeft niet! Opleiding zegt niks over wie je bent en wat je kunt.” Dat werkte natuurlijk niet, want schaamte poets je niet weg door het te ontkennen. Ik had beter kunnen vragen naar wat zij dacht dat anderen van haar vinden. Schaamte is slecht denken over jezelf. En schaamte is denken dat anderen dat ook denken. In de ogen van de ander zijn mij niet goed. Denken wij. We wijken af van de norm en schamen ons. We zijn niet wie we eigenlijk hadden moeten zijn. Denken we. Wie zich schaamt, verbergt zich. Vandaag wil ik het met u hebben over jezelf uit schaamte verbergen en tevoorschijn komen, zichtbaar worden.

 

Voorbereiding op de Bijbellezingen
Waar schaamt u zich voor? Waar schamen mensen zich voor? De opsomming is eindeloos. We schamen ons voor ons lichaam, we zijn te dik, onze benen zijn te dun, de onderkin lelijk. We schamen ons voor hun lustgevoelens, ons lichaam geeft signalen dat we iemand aantrekkelijk vinden, terwijl we echt niets van plan waren. We laten in het openbaar een dikke wind. We roddelen over iemand en dan blijkt die persoon vlakbij staan. We maken fouten op ons werk.

 

Maar er is ook een stiller, dieper soort schaamte. Zaken die niet meer goed te praten zijn. Schaamte omdat we samen met klasgenoten iemand pestte. Schaamte omdat relaties op de klippen liepen, we een vriendin in de steek gelaten hebben. Schaamte omdat we ons werk kwijt zijn geraakt. Schaamte omdat we ons lichaam verwaarloosd hebben en mede daardoor ziek zijn geworden.

 

Schaamte is een rotgevoel, we zijn niet die we zouden willen zijn. Maar schaamte kan ook een signaal zijn dat positief uitwerkt. Schaamte heeft een kwade en een goede kant, lezen we in de Bijbel. We lezen uit het boek de Wijsheid van Jezus Sirach. De Wijsheid van Jezus Sirach is een apocrief boek. Het hoort bij de tien boeken die niet in onze protestantse Bijbel staan, maar de katholieke en oosters-orthodoxe kerken hebben ze wel in hun Bijbel opgenomen. Daarna lezen we uit het Evangelie van Lucas, Lucas 9: 57-62. Jezus benadrukt de urgentie van het Koninkrijk van God: Stel niet uit tot morgen wat je vandaag doen kunt.

 

Overweging
Murat Isik groeide op in de Bijlmer. Zijn vader leefde alleen voor zichzelf. ’s Ochtends stond hij vol trots voor de badkamerspiegel, kamde zijn dikke zwarte haar en trimde zijn snor. Hij had het bijzonder goed met zichzelf getroffen. Zijn kinderen en zijn vrouw helaas niet met hem. Buitenshuis inspireerde hij mensen, binnenshuis was hij egoïstisch en hij had driftbuien. Murat was altijd op zijn hoede. Hij had het gevoel dat hij de aandacht van zijn vader niet waard was. De relatie tussen mijn ouders was turbulent: ze hadden veel ruzie en konden niet met, maar ook niet zonder elkaar.


Murat was vijf toen hij vanuit Duitsland op een zwarte school in de Bijlmer terechtkwam. Doordat hij de taal nog niet sprak, kon hij zich niet verweren. Een vervelend meisje zei op een dag tegen de juf dat Murat haar geslagen had. Een valse beschuldiging, maar hij beschikte niet over de woorden waarmee ik mijn onschuld kon aantonen. Juf Marijke geloofde haar en zei dat het meisje hem mocht terugslaan, dus kreeg hij – pats! – een klap in mijn gezicht. Dat onrecht maakte diepe indruk op hem, hij voelde zich machteloos.


Op de middelbare school in een andere wijk begon het pesten: hij werd als Bijlmerboy met een Turkse achtergrond “schoonmaker” genoemd. Nog erger dan het pesten was de onderschatting door de leraren. Na een onverwacht dictee stond Murat een 5 voor Nederlands. Dat gold voor meer leerlingen in zijn klas, hij was de enige die van de docente op bijles moest. Terwijl hij in de Bijlmer altijd de beste van de klas was geweest. Het was verwoestend voor zijn zelfvertrouwen. Hij raakte in zichzelf gekeerd en werd nog stiller.


Daarnaast schaamde hij zich ook nog eens overal voor: dat hij op een matras sliep in plaats van in een bed, dat er geen gordijnen hingen in zijn slaapkamer, dat zijn vader een uitkering had en ze het dus niet breed hadden, zijn Turkse achtergrond. Over het pesten praatte hij met niemand, want de Turkse cultuur is een schaamtecultuur; je moet te allen tijde de vuile was binnenhouden. Zijn moeder wees me daar ook altijd op: “Niet verder vertellen, hoor, laat de buren het niet horen, want anders…” En: “Wat er ook gebeurt, je moet koste wat kost voorkomen dat je schande over jezelf afroept.” Murat maakte zich onzichtbaar.

 

Schaamte is een heel ongemakkelijk gevoel. Je verwijt jezelf iets. Je hebt een bepaald beeld van hoe je zou moeten zijn en daar voldoe jij niet aan. Je bent onder de maat, je schiet tekort. Je bent niet degene die je zou willen of moeten zijn. Schaamte is het gevoel dat een ander jou waardeloos vindt, en dat hij daarin nog gelijk heeft ook’
“Prima”, zegt Sigmund Freud al, “want schaamte helpt je om te werken aan jezelf. “ Het is een belangrijke impuls om te werken aan de ontwikkeling van je geweten. Schaamte spoort je aan om jezelf te veranderen. Daarom vindt Freud: 'Het verlies van schaamte is het eerste teken van geestelijk verval.'

 

Wij hebben schaamte nodig. Denk aan mensen die zich schaamteloos gedragen. Vorig jaar wilde men het topsalaris van de topman van ING, Ralph Hamers, met nog eens 50% verhogen naar drie miljoen euro. Er stak een storm van protest op en het voorstel werd ingetrokken. Maar ik denk dan bij mijzelf: “Voelen bestuurders van de bankensector zelf niet aan wat over de top is? Kennen ze geen schaamte?” We worden geboren met het vermogen ons te schamen. En dat is goed. Vgl. vliegschaamte en kaasschaamte.

Maar schaamte kan ook destructief zijn, ons kapot maken. Joden die de Holocaust overleefden, schaamden zich vaak. Waarom hadden ze alles over zich heen laten komen? Waarom hadden zij het overleefd en anderen niet. Zwijgzaamheid was het gevolg, velen spraken niet over wat er gebeurd was. Of neem mensen uit het bedrijfsleven in Zuid Oost Azië. Als het bedrijf onvoldoende rendeert schamen ze zich letterlijk dood en plegen suïcide. Dit komt trouwens ook in Nederland voor.

 

Schaamte, een gevoel met twee kanten. Zo staat het beschreven in de Wijsheid van Jezus Sirach. Wacht je tijd af, hoed je voor het kwaad en zorg ervoor dat je je niet hoeft te schamen. Er is schaamte die tot zonde leidt en er is schaamte die ​eer​ en ​genade​ brengt. Het boek is geschreven rond het jaar 180 voor Christus. Schrijver is Jozua, zoon van Simon, zoon van Eleazar ben Sira. Hij was een professioneel Schriftgeleerde. Hij probeert verbinding te leggen tussen de drie delen van de Hebreeuwse Bijbel en de actuele tijd. Hij biedt lessen van inzicht en kennis. Zijn les voor vandaag is deze: Er is gezonde en ongezonde schaamte. Schaamte is informatie. Schaamte kan leiden tot zelfkennis.

 

Schaamte komt vaker voor in de Bijbel. De eerste mensen worstelden er al mee. God heeft een tuin aangelegd en de mens daar een plaats ingegeven. Van alle bomen mag gegeten worden, behalve van de boom van kennis van goed en kwaad. Als zij daarvan eten zullen hij sterven. Daarna schept God uit die ene mens twee mensen: een mannelijk en een vrouwelijk exemplaar. Het vrouwelijke exemplaar eet van de boom van kennis van goed en kwaad. Hun ogen gaan open, ze zien dat ze naakt zijn en trekken kleren van vijgenbladeren aan. Ze schamen zich en verbergen zich voor God. De mens is aan God gelijk geworden, heeft nu kennis van goed en kwaad.

 

Het is alsof Adam en Eva in de paradijselijke tuin naïef en onschuldig leefden. Maar met het eten van de vrucht vallen hen de schellen van de ogen. Ze beseffen dat er naar hen gekeken wordt. Ze zien en worden gezien. Ze zien zichzelf nu door de ogen van de ander en voelen zich beoordeeld en veroordeeld. Ze staan er bloot op en daarom bedekken ze zichzelf. Dit oerverhaal beschrijft wat we allemaal meemaken. Eerst zijn we kind, onschuldig en naïef. We gaan op in ons spel, vallen nog helemaal samen met onszelf. Tot mama geldzorgen krijgt en afwezig wordt. Tot papa moe is en ons afsnauwt. Het kind voelt de spanning en het eerste wat ze denkt is: ‘Het ligt aan mij. Het ligt aan mij, omdat ik gisteren lelijk gedaan heb tegen mama. Omdat ik zo vroeg wakker was vanmorgen.’ Het kind valt uit het paradijs, denkt dat het aan haar ligt en schaamt zich. Ze ziet zichzelf door de ogen van de ander en is niet goed genoeg. Het kind verbergt haar oorspronkelijke, open gezicht.

 

Het kind geeft zich niet langer bloot. Zoals Adam en Eva zich niet langer blootgeven en zich verbergen. Zoals Murat Isik zich verborg, omdat hij overal afwijzing ervoer. Hij maakte zich onzichtbaar. Daarmee deed hij zichzelf tekort, maar anderen ook. Want hij dacht van anderen dat zij wel zouden denken dat …. Schaamte werkt eenzaamheid in de hand. Je laat jezelf, maar ook die ander in de steek.

 

Langzamerhand begon hij in te zien dat hij zo gesloten was als een oester. En hij besefte: als ik alleen maar mooi weer speelt, gaat het vaak nergens over. Je kunt geen werkelijke verbinding maken met een ander als je jezelf niet laat zien. Er komt geen diepte in het gesprek, terwijl je dat juist zo graag wil. Toen begon hij zichzelf open te stellen. En dan deden anderen dat ook. Hij scheef over zijn schaamte en keek het monster in de ogen. In 2018 won hij met zijn boek ‘Wees onzichtbaar’ de Libris Literatuur Prijs en werd een rolmodel voor veel jongeren in de Bijlmer. Zo veranderde hij onmacht in macht. Hij zegt: Dat betekent niet dat ik nu altijd alles maar op tafel gooi, maar ik laat me niet meer door schaamte beperken. En dat is bevrijdend. Hierin herken ik de stem van God, hoewel Murat Isik dat niet zo benoemd. De drang in ons om los te komen van wat ons beperkt, dat is God. Als Adam en Eva zich verbergen, roept God hen tevoorschijn. Hij doodt hen niet, zoals hij eerst had gezegd. Hij vraagt hen om zichtbaar te worden. Kom voor de dag met je schaamte.

 

Jezus voegt eraan toe: Stel niet uit tot morgen wat je vandaag kunt doen. Hij heeft twee mensen uitgenodigd om bij hem in de leer te gaan: Volg mij. De een zegt: Sta mij toe terug te gaan mijn vader te begraven. Hij krijgt als antwoord: Laat de doden hun doden begraven. De ander zegt: Laat mij eerst afscheid nemen van mijn huisgenoten. Dan zegt Jezus: Wie de hand aan de ploeg slaat en achterom blijft kijken, redt het niet met dat koninkrijk dat komt. Het zijn nogal brute voorbeelden. Wat ik oppik is de urgentie. Er zijn duizend redenen om je nu nog niet open te stellen, nu nog niet met jezelf en je schaamte voor de dag te komen. Schaam je niet voor je schaamte. Word zichtbaar. Het kan ook na een vergadering tijdens de afwas. Amen.

 

Bronnen:
Murat Isik: Wees onzichtbaar
https://www.lazarus.nl/2016/10/maandag-17-okt/
https://www.psychologiemagazine.nl/artikel/schrijver-murat-isik-ik-laat-me-niet-meer-beperken-door-schaamte/
https://www.psychologiemagazine.nl/artikel/schaamte/
https://www.psychologiemagazine.nl/artikel/schaamteverschillen-tussen-belgische-en-nederlandse-adolescenten/