A- A A+

Header PKN

Zondag 5 november met ds. Aukje Westra

 

We hebben een lied gezongen: Aan wie hongert geeft hij spijze, aan verdrukten recht gericht. In de praktijk is dit lastig. Hoe doen wij verdrukten recht? Ik denk aan de beweging die zich als een golf over de wereld verspreid heeft: MeToo. Het begon met filmproducent Harvey Weinstein, een machtig man in de Verenigde Staten. Hij zou een groot aantal vrouwen gedwongen hebben tot seksuele handelingen. Actrice Alyssa Milano begon een twitteractie. Vrouwen over heel de wereld bekenden misbruikt te zijn. En mannen.
MeToo roept enorm veel op. Medeleven met alle slachtoffers, mensen, mannen én vrouwen, die schuld bekennen. En er is twijfel. Het vraagt moed om te vertellen wat jou is aangedaan. Maar klopt het wat jet slachtoffer zegt? MeToo kan ook een manier zijn om iemand in een kwaad daglicht te stellen, naar beneden te halen. De discussie verschuift nu naar wat is waar en wat niet.

 

Vandaag een andere insteek. We kijken naar de uitwassen én de mooie kanten van seksualiteit. Misbruik en verkrachting zijn helaas van alle tijden. Denk aan alle meiden die een dienstje hadden bij boer, arts of predikant. Als hij verkeerd wilde, hadden ze geen verweer. Ze waren overgeleverd aan zijn grijpende handen of aan de willekeur van de vrouw des huizes. Denk aan alle kinderen die misbruikt worden. Voor al deze kinderen, mannen en vrouwen bidden wij. We sluiten het gebed af met het luisteren naar een liedje van Adelheid Roosen, Wie heeft jou te weinig liefgehad.

 

Gebed om ontferming

 

God,
Zoveel verhalen.
Het meisje in het gele badpakje. Ze speelde in het zwembad met een vriendinnetje. Een grote jongen begon haar onder water te betasten. Overal.
De toeriste die een man de weg vroeg. In een verre, stille straat merkte ze dat hij haar gevolgd had. Ze wist nog net te ontkomen.
Het dienstmeisje dat in de schuur tegen de muur gedrukt werd door de zoon des huizes.
Soms is het al jaren geleden, maar de schaamte en angst blijven. Wij bidden U en zeggen: Heer, ontferm U.

 

God,
Wij moesten ons maar zien te redden met onze seksualiteit, aan voorlichting werd niet gedaan. Sommigen wisten niet met de lust niet om te gaan en dwongen anderen tot seks.
Misbruikten hen voor hun eigen genot, als we dat nog genot kunnen noemen. Hun slachtoffers kregen levenslang.
Wij bidden U en zeggen: Heer, ontferm U.

 

Eeuwige,
Wij danken U voor onze tijd en onze samenleving.
We verdedigen het recht om lief te hebben, ook als het gaat om mannen met mannen en vrouwen met vrouwen.
Mensen krijgen de kans om uit te zoeken wie ze zijn, ook als dat anders is dan hoe je geboren bent.
Wat in het donker gebeurde, kan eindelijk aan het licht komen.
En, dat maakt het lastig, seksualiteit is overal, tot aan de blote poster op het bushokje aan toe.
Maar seks blijft een ding. Wat wil ik, wat wil de ander?
Help ons om onszelf bloot te geven, niet alleen in daden, maar ook in woorden.
Wij bidden U en zeggen: Heer, ontferm U.

 

Luisteren naar Adelheid Roosen, Wie heeft jou te weinig lief gehad?


Wie heeft de zon uit jouw gezicht gehaald
wie heeft het licht in jou gedoofd
wie heeft je rooie wangen bleek gemaakt
wie joeg de dromen uit je hoofd
wie brak jouw kleine hart
kleurde je ogen zwart
wie is niet nagekomen wat hij heeft beloofd?

 

Wie heeft het lachen in jouw keel gesmoord
heeft je vuisten zo gebald
wie heeft dat onbevangen kind vermoord
dat altijd opstaat als het valt
wie boog jouw rechte rug
trapte je speelgoed stuk
wie brak jouw vleugels in de vreugde van hun vlucht?

 

Wie is er zo aan jou voorbijgegaan
wie verraadt hier jouw geloof
wie hield zich voor het kraaien van de haan
na de derde keer nog doof
wie is het die vergat
dat jij de toekomst had
wie heeft jou net als ik te weinig lief gehad?

 

Wie heeft jou net als ik te weinig lief gehad?


Het is een wonder dat het boekje in de Bijbel is opgenomen. Ik heb het over het Hooglied, Luther heeft het die naam gegeven. In het Hebreeuws heet dit het Lied der liederen. Het Hooglied is poëzie over liefde met huid en haar, over seksualiteit. Er is weinig geestelijks aan, als het gaat over haar borsten als kalfjes, zijn buik als een schijf van ivoor. Het gaat over ons verlangen om aangeraakt te worden, om samen de lust te beleven.
De Joodse gemeenschap moet al heel vroeg gezien hebben hoe bijzonder deze gedichten zijn. Het Hooglied is wereldliteratuur. Maar om de verhitte kantjes er wat af te halen, zei men dat het beeldspraak was voor de relatie tussen God en mens. Het Christendom versterkte dat idee, het zou gaan om de relatie tussen Christus en zijn kerk. Men schaamde zich voor deze niets verhullende teksten. Maar het gaat in het Hooglied in de eerste plaats om lichamelijke verrukking. Je hoofd en je lichaam op hol kunnen op hol slaan als je je geliefde ziet. Het Hooglied helpt ons om te genieten.

 

Schriftlezingen

 

Hooglied 2: 1-7, Hooglied 5: 2-7. Hooglied 8: 4, Hooglied 8: 6-7

 

Overweging

Dat het Hooglied in de Bijbel staat is helemaal verwonderlijk als we beseffen hoe er in Bijbelse tijden met vrouwen omgegaan werd. De vrouw bezit van de man, hij mocht met haar doen wat hij wilde. De man moest alleen oppassen dat hij zijn zaad niet verspilde. Het zegt iets over het belang van kinderen krijgen. Vrouwen moesten daarvoor zorgen. Als dat niet hen lukte, werden ze met de nek aangekeken. In die tijd, in die tijd maatschappij ontstaat een bundel erotische gedichten die de vrije liefde verkennen. Revolutionair.

 

De tekst is een dialoog tussen een liefdespaar. Dan weer spreekt zij, dan weer hij. Af en toe is er commentaar van meisjes en één keer van haar broers. In een paar verzen fantaseren de geliefden over een bruiloft, maar daar gaat het in het Hooglied niet om. De dichter of dichteres ziet een situatie voor zich zonder boterbriefje. Een jongen en een meisje zijn gek van elkaar. De dichter vraagt zich af hoe de liefde dan tot zijn recht kan komen. Het antwoord is: liefde, seksualiteit is een heerlijk, maar hachelijk avontuur.

 

Drie keer komt dit vers terug: Wek de liefde niet, laat haar niet ontwaken voordat zij het wil. In de loop van de eeuwen is deze tekst gebruikt door moeders die hun dochters waarschuwden: ‘Pas op voor mannen! Denk erom dat je je niet vergooit aan een kerel die het niet waard is. Gooi jezelf niet te grabbel.’ Hiermee werd bedoeld dat we niet met de eerste de beste naar bed moesten gaan. Je moest je eer bewaren. Een vrouwelijke collega, Janneke Nijboer, herinnert zich nog dat het tegen haar gezegd werd.

 

Zij schrijft: " Het was goed bedoeld, maar ik ontdekte te vroeg dat er niets te bewaren viel, dat dit een mythe is. De liefde werd ruw gewekt. Mijn te jonge lichaam deed de kennis op, van in een hoek gedreven worden, van betast te worden door een onbekende, van diepe angst. Ik was twaalf en hing in mijn eentje bij een verlaten schoolgebouw rond. Opeens was daar die man, die mij in een hoek drong. ‘Ik wil je borstjes zien’, zei hij. Ik antwoordde dat mijn moeder op me wachtte en wurmde me onder hem uit. Het was doodeng. Het verwarde me: Wat is normaal en wat niet? Het zou hier niet bij blijven. Natuurlijk was het de liefde niet, die de ander dreef. Maar er werd iets gewekt, voortijdig, dat zich niet liet sturen. En er werd iets kapotgemaakt...dat zich slecht laat helen.

 

Het Hoogliedmeisje maakt hetzelfde mee. In een droom of is het echt? De poëzie laat het open. Het meisje slaapt, maar haar hart is wakker en dan hoort ze haar geliefde. Hij bezoekt haar, maar als ze wil kijken waar hij is, is hij verdwenen. Dan gaat ze hem zoeken in de nacht. Tijdens haar koortsachtige zoektocht naar haar geliefde vinden de wachters haar. Ze slaan haar, ze verwonden haar, ze rukken haar de sluier af. Ze wordt aangerand en ontsluierd. Haar lichaam is voor iedereen geworden, iedereen kan haar nu zien, iedereen kan haar nu grijpen.

 

Mijn collega kan deze tekst bijna niet lezen. Voor haar zijn het geen mooie woorden, maar is het een pijnlijke realiteit. “Ik had een lichaam waar ik van alles mee deed, rennen, springen, klauteren. En er ontwaakte een besef dat dat lichaam ook verborgen plekken heeft. Het lichaam kon ook lust ervaren, warm worden, een ander lichaam laten blozen, voelen, proeven, eren. Maar als een lichaam voortijdig ontwaakt door seksueel geweld, dan is het daarna lastig om onderscheid te maken. Wat is liefde, wat is genot? Alsof alle kaartjes in de supermarkt verkeerd opgehangen zijn. Het lichaam werd te vaak ongevraagd betast, te jong bekeken, te lang gevolgd. Het voelt zich schuldig en vies en schaamt zich.”

 

De één stort zich na misbruik ontremd in de ene na de andere liefdesrelatie. De ander durft niet meer te vrijen. Ze zijn het contact met hun lichaam kwijtgeraakt. Maar er is een weg eruit. En die weg is wéér het lichaam. Janneke Nijboer leerde te letten op de reacties van haar lichaam en ze leerde die serieus te nemen. Het lichaam had alle dingen die gebeurd waren opgeslagen. Ze doorleefde haar onterechte gevoel van schuld en schaamte en kwam uit bij haar onschuld. Zij kon er niks aan doen, zij was machteloos geweest, slachtoffer geworden. Het kostte haar jaren voordat ze een weg vond in het doolhof van lust en liefde. De nacht duurde en duurde. Maar daardoorheen bleef ook het verlangen naar een geliefde, naar geliefd worden met heel haar lichaam. Dat verlangen te doven in haarzelf was haar niet gelukt. Sterk als de dood is de liefde.

 

Dat is God, zegt ze, het niet te doven verlangen in ons. Het vlammende vuur, de laaiende vlam. Zelfs de zeeën en rivieren kunnen het vuur niet blussen. Als je seks met geld probeert te kopen, maak je je jezelf belachelijk, zegt de dichter. Liefde is niet te koop, die moet je ontdekken, ontwikkelen. God heeft het verlangen in ons geplant en verbindt ons zo met de ander. Mensen die alleen zijn, voelen het gemis. Het verlangen schrijnt omdat het niet vervuld wordt.

 

Dankzij God hebben we onblusbaar zin in elkaar. Mooi gezegd, maar seksualiteit blijft ingewikkeld. Ook in gewone relaties, als er geen sprake is van misbruik. Durf je te vragen, durf je uit te dagen? Durf je nee te zeggen? Durf je te falen? Durf je erover te praten? Op een basisschool helpen ze de kinderen daarbij. Ze kunnen anoniem vragen stellen. In het klaslokaal staat een bloosdoos, waar ze briefjes in kunnen doen. Op diezelfde school leren de kinderen hun eigen grenzen te bewaken en die van de ander te respecteren. Als tante een kus wil, mag je nee zeggen. Kinderen leren om aan te geven wat ze wel en niet prettig vinden. Als ze dan op latere leeftijd seksueel actief zijn, zijn ze beter in staat om hun eigen grenzen aan te geven en die van anderen te respecteren.

 

En de basis van gezonde seksualiteit is sensualiteit, gevoeligheid. Ooit keek ik naar de film Lady Chatterley’s lover. Deze Franse film is in 2006 gemaakt naar het boek uit 1928 van D.H. Lawrence. De rijke vrouw Constance heeft een man die in de eerste wereldoorlog gehandicapt geraakt is, ook seksueel. Constance leert de jachtopziener Oliver kennen die een schuur in het bos heeft. Lawrence dacht er eerst over om zijn boek Tederheid te noemen. Ik zou willen dat hij dat gedaan had. Want dat is wat ik zag in de film. Deze gaat niet alleen over een vrouw die zin krijgt in een andere man en zwanger van hem wordt. Ik zag een vrouw die door het bos loopt en voor het eerst bewust de wind voelt. Ze ruikt de herfst, ze proeft een stukje eekhoorntjesbrood. Op een dag kleden Oliver en Constance zich uit en dansen ze samen in de regen. Ze voelen de regen op hun huid. De basis van seksualiteit is sensualiteit, gevoeligheid. Overigens raad ik u af om dat hier bloot in het bos te gaan dansen. U wordt waarschijnlijk opgepakt.

 

Ik wens u in een veilige omgeving veel onstuimigheid, tederheid en vooral plezier. Amen.

 

Bronnen

Adelheid Roosen, https://helenvanseksueelmisbruik.nl/verdrietig-liedje/
J. Fokkelman, Hooglied https://www.preekwijzer.nl/bijbels-theologische-artikelen/hooglied/3825
J. Nijboer, http://www.vpsg.nl/lezen/preken/overweging-vermoeden-viering-15-januari-2017